Saturday, December 2, 2017

కాలు తొలగిన గలుగు సౌఖ్యములు మనకు

ధనికొండవారు నేడు ఇచ్చిన సమస్య ఇది

కాలు తొలగిన గలుగు సౌఖ్యములు మనకు

ఇది తేటిగీతి పదాము. దాని వలన కాలు పదాన్ని అంత్యప్రత్యయంగా (ప్రిఫిక్స్) మార్చి వ్రాయలనుకుంటే కాలు ముందుగా వచ్చే పదము (లేక పదభాగము) ఇంద్రగణము III లేక UI అయి ఉండాలి. దాని వల్ల లోకాలు వంటి ప్రయోగాలు చెల్లవు.

నేను వాడిన రెండు రకాల ప్రయోగాలు ఇవిగో.

తే.గీ. ఆడుపెండ్లివారికి కష్టమబ్బి మరల
యెదుటి మగపెండ్లి వారల కెక్కతాళు
లంపు నవకాశమిచ్చు కట్నంపు పంప
కాలు తొలగిన గలుగు సౌఖ్యములు మనకు

- కట్నాన్ని తొలగించాలని మొదటిది

తే.గీ. పన్ను సేకరింప వెసలబాటులేని
చెడుపదార్థము వెనుకకు చేర్చలేని
ఖలుల జేబులు నింపు నక్రమపు టమ్మ
కాలు తొలగిన గలుగు సౌఖ్యములు మనకు

- అక్రమపుటమ్మకాలు తొలగించాలని రెండవది.

Friday, September 29, 2017

నవరాత్రి పద్యము ౨౦౧౭

ఈ సారి నవరాత్రికి వాట్సాప్ లో,  భువనైకమాత పలురూపాలను వివరిస్తూ స్నేహితులు పంపిన సమాచారాన్ని ఆధారం చేసుకొని - రోజుకొక పాదం చొప్పున సీసపద్యము, పదవరోజైన విజయదశమినాడు ఎత్తుగీతి వ్రాసాను.

భగవదాంకితమైన ఈ పద్యములో సంస్కృతనామాలు ఉన్నవి, వాటిలో ఎవైనా వ్యాకరణబద్ధంగా లేనిపక్షాన తెలియజేయండి, సవరిస్తాను.

నమస్సులు,


నవరాత్రి ౨౦౧౭ నవపాదసీసము.
1. కఠినపర్వతరాజు కందువపట్టివి, దురు సింతలేదు మృదుత్వమేను
2. బ్రహ్మచారిణి వయ్యు బంధనవ్యామోహ గృహజీవుల యెడఁ సుదృక్కు వీవు
3. దుర్గమాన్వేషణాంతర్గతప్రశమనవీచివౌ ధర్మదిక్సూచి నీవు
4. నిఖిలజగజ్జనని యఖిలరోచిష్మతీ చరాచరధారయిత్రివమ్మ
5. నీచరాక్షసగణ నిజమూలనిర్మూలకారక గురుగుహ వీరమాత
6. తల్లివై ప్రోచు కాత్యాయనివై కాఁచు దురితము లడచఁగ దుర్గ వీవు
7. కాలభయంకర కల్మషహారిణి కలజన కిల్బిషకాలహంత్రి
8. అచలశక్తియుతేమహాదేవి వృషభాసనాఘవైరీ మౌక్తికామలతేజ
9. శితికంఠు ఘనతపస్సిద్ధికై పటుతర సిద్ధులనొసఁగిన సిద్ధిదాత్రి

తే. వివిధరూపంబులన్ జగద్విదితవిధులఁ
లోకకల్యాణంబున్ భువనైకజనని
కలుగజేసిన నీమహిమలఁ సదమల
ముద మలరుభక్తిఁ స్తుతియించి మొ్రక్కులిడుదు

Sunday, September 17, 2017

బే యని గౌరవము

ఈ రోజు రసధునిలో, ఛందస్సులో రవిప్రసాద్ గారు ఇచ్చిన సమస్య ఇది

బే యని గౌరవించిరి కవీశ్వరునిన్ సభలోన నెల్లరున్

సమస్యని ఇవ్వడంలో కూడా ఆయన చక్కటి ప్రతిభను కనబరచినారు. బే ను బు+ఏ గా విడిదీసినప్పుడు కూడా కవీశ్వరుని అనే పదము కవి+ఈశ్వరుని అని విడుతుంది కనుక యతి చెల్లేవిధంగా, అలా కాకుండా బే ను బే గానే విడిచి పూరించిన వారికి కూడా అఖండయతి చెల్లే రీతిలో ఉన్నది.

ఇక నేను పూరించినది ఇది.

రాయలవారికొల్వుకుఁ పరాయిగవచ్చినవాడె యందఱిన్
వ్రాయసకారులెవ్వరని పందెమువేయఁగ బృవ్వుతోడ బా
బాయనిచెప్పివాని తలవంచగ లింగడ వీవు కారణం
బే యని గౌరవించిరి కవీశ్వరునిన్ సభలోన నెల్లరున్

రాయవవారి కొలువుకు పరాయిదేశం నుండి ఒక కవి రావడం, నేను మీరేది చెపితే అది వ్రాయగలను, నాకు ధీటుగా నిలిచే వ్రాయసకారులు ఎవ్వరైనా ఉన్నారాయని అడిగినప్పుడు - ఎంతటి సంక్లిష్టమైన పదబంధాలు, పద్యాలు ఇచ్చినా చటుక్కున వ్రాసిపడేసిన ఆ కవిని బృవ్వటబాబా అనే పద్యాన్ని చదివి తికమకపెట్టిన తెనాలిరామలింగడి కథ జగద్విదితమే. ఆ కథనే నేను పద్యములో వాడుకున్నాను.

బే ను కారణంబే అని వ్రాసుకున్న పిమ్మట మిగతా ఇతివృత్తతాన్ని ఎంచుకోవడం ఒక్కటే మిగిలిన పని. అక్కడ నాకు మనకు ప్రియుడైన వికటకవి సహకరించినాడు.

Sunday, September 3, 2017

పింగళిసూరన కళాపూర్ణోదయం - చిత్రకవిత్వం

ఫేస్బుక్కులో రసధుని సమూహములో రూపనగూడి సుగుణగారి టపా ఇది.  అందఱూ చదివి ఆనందింతురు గాక.

--

ఈ పద్యము పింగళి సూరన గారి కళాపూర్ణోదయము లోనిది. పద్యము,శ్లోకముల అర్థములను అడిగినవెంటనే వివరించి పంపిన గురువుగారు శ్రీ సత్యనారాయణ చొప్పకట్ల గారికి హృదయపూర్వక నమస్కారములు, మరియు ధన్యవాదములు.
తా వినువారికి సరవిగ/
భావనతో నానునతి విభా వసుతేజా/
దేవర గౌరవ మహిమన/
మా వలసిన కవిత మరిగి మాకు నధీశా

ఈ పద్యమును తిరగేస్తే ఓ సంస్కృత శ్లోకం ఔతుంది!
శాధీనకు మా గిరి మత/
వికనసి లవమాన మహిమ వర గౌరవ దే/
జాతే సువ భావి తినను/
నాతో నవభాగ విరస కిరివానువితా
(కళాపూర్ణోదయం ,పింగళి సూరన)
తెలుగు సాహిత్య మందలి చతుర్విధ కవితలలో చిత్ర కవిత్వ మొకటి. ఈ రచన కవికి
భాషపై,శబ్దములపై గల అధికారమును,అందలి నిష్ణాతృత్వమును వ్యక్తపరుచును.
ఈ పద్ధతిలో కావ్యములు కూడా వచ్చినవి. ఇది ఒక రసానుభూతిని కల్గించు కవిత. మన
కవుల ప్రతిభకు ఈ పద్యము ఒక నిదర్శనమై నిలుస్తుంది.
తెలుగుటీక :--: అతివిభావి సుతేజా!- మిక్కిలి ప్రకాశించు పరాక్రమము గల,
అధీశా- రాజా!; దేవర గౌరవ మహిమన =ఏలినవారి మహిమాతిశయముచేతనే;
మావలసిన కవిత= మా ప్రియమైన కవిత్వము; తాన్ =అది, వినువారికి =శ్రోతలకు;
శ్రోతలకు ; సరవిగన్--తగురీతిని ; భావనతోన్--తలచినంతనే ;
మాకున్ మరగిమాకు స్వాధీనమై ; ఆనున్--భాసిల్లును;
భావము: ఆశ్రయ దాతలైన తమ మహిమాతి శయముచేతనే శ్రోతల కానందమును గూర్చు యీ కవిత మాకు వశవర్తినియై మెఱుగారుచున్నది;
సంస్కృతము:- పదవిభాగము;
శాధి , ఇనకుమ్ ,అగిరి ,మత ,వికనసి ,లవమాన ,మహిమ
వరగౌరవదే ,జాతే , సువిభౌ , ఇతి , నను ,నా ,అతః , నవభాః , గవి,రస, కిరి,వా వినుతా,
టీక :- ఇన- రాజా! ; ఆగిరి- పర్వతములున్నంతకాలము, కుం =భూమిని;
; శాధి--పాలింపుము ; మత = సర్వమత సమ్మతుడా!; వికనసి= మిక్కిలి కీర్తిచే విరాజిల్లు
చున్నవాడవు ; లవమాన--లవునివలె మానవంతుడవగు ; నను-- ఓ రాజా!;
నహిమ వర గౌరవదే--గొప్పతనముచే మిక్కిలి గౌరవమునిచ్చు; సువిభౌ =నీ వంటి ప్రభువు; ఇతి= ఈ రీతి; జాయతే= కలిగియుండగా ; నా =మనుజుడు (పండితుడు)
అతః--ఇట్టిగౌరవము వలన ;నవభాః--క్రొత్త వికాసము గలవాడై ;
రసకిరి--నవరసములను వెదజల్లు ; గవి- భాషయందు ; అను వితావా =నుతియింప కుందురా?
భావము:-ఓరాజా! ధరలో గిరులున్నంత కాలమీ ఇల(భూమి)నేలుము. శ్రీరామ కుమారుడగు లవుని వంటి యభిమానధనుడా! గౌరవాదరము జూపు నీవంటి ప్రభువు
రాజైయుండగా పండిత కవులు రస వంతములగు కవితలతో నిన్ను
స్తుతింప కుందురా?

Tuesday, August 29, 2017

బుద్ధలేని వాడె బుద్ధు డనగ

ఈ వారం ధనికొండ రవిప్రసాద్ గారి సమస్య - బుద్ధలేని వాడె బుద్ధు డనగ.

దీనిని మందుగా గొతమబుద్ధునికి జ్ఞానోదయం కాకముందు ఆయన అనుభవించిన సుఖాలను ఒకప్రక్క, వాటిని విడిచిన వెళ్లిన వైనం మఱొక ప్రక్క వ్రాద్దామని ఆలోచిస్తూ  - అప్పటికే రాజ్యలక్ష్మితో మొదలుపెడదామా, లేక వంశపారంపర్యముగా వచ్చిన సంపదతో మొదలుపెడదామా అని సతమతమవుతున్న నాకు అంగుళిమాలుని పేరు గురుతువచ్చింది. నెమ్మదిగా వ్రేలు తరిగి మాలచేసేవానికి వేలిచ్చి ముందుకు తీసుకపోయి జ్ఞానబోధచేసిన బుద్ధుడే మనసులో మెదిలాడు.

అలా ఈ పద్యం పుట్టింది. అదీ సంగతి.

సీ. గణ్యులు వినుతించు పుణ్యపథము వీడి పెడత్రోవలఁ వెడలి పెచ్చరిల్లి
రహదారుల నిలచి యహరహ మధికమౌ హింసకు పాల్పడి యీసడించి
తెరువరులను బట్టి పరలోకమున కంపి వ్రేలొక గుఱుతుగా మాలఁ జేర్చి
నరకమార్గముల వినాశకుం డంగుళిమాలుడై బ్రతుకు నమ్మారకుండు

ఆ.వె. మారకుండ వదల కూరకుండని స్వార్థ 
బుద్ధిలేనివాడె బుద్ధుడనగ
జెలగె వసుధలోన చేరబిల్చి ఖలుజ
న్మంబునటుల సార్థకంబుజేసె

అహరహము - అంటే ఎల్లప్పుడూ
తెరువరి - అంటే ప్రయాణికుడు. చిన్నయసూరి వ్రాసిన పంచతంత్రకథ తొల్లియొక తెరువరి అనే వాక్యంతోనే ప్రారంభమవుతుందని లీలగా జ్ఞాపకం
మారకుండు - అంటే హింసకుపాల్పడేవాడు

మఱియొక్క విషయమూ ఉంది. ఈ మధ్యకాలంలో నేను వ్రాసే పద్యాలకు ప్రేరణగా, ఆలోచనలకు ఊతగా నిలిచినవాటిలో ధనికొండవారి సమస్యలది సింహభాగమే. అందువల్ల ఈ పద్యాన్ని ఆయనకే గౌరవంగా అంకితమిస్తున్నాను. ఆయన స్వీకరిస్తారని ఆశిస్తాను. 

Sunday, August 27, 2017

వరమే పదితలలవాని ప్రాణముఁదీసెన్

కంది శంకరయ్యగారి సమస్యకు నా పూరణ

కం.  మొరపెట్టిన భగినీవా
చరములఁ గురుతుల్ పడిన విచారింపగ తా
పరిభవ మొందిన స్వయం
వరమే పదితలలవాని ప్రాణముఁదీసెన్

మొరపెట్టిన భగినీవాచరముల అంటే కష్టముచెప్పుకున్న చెల్లెలి పరితప్తవాక్కులలో అని అర్థం.

మరి ఆమె చెప్పుకువచ్చిన కథవల్లనే కదా రావణునికి శివధనుర్భంగప్రయత్నసమయాన తనకు జరిగిన గర్వభంగము జ్ఞప్తికి వచ్చింది.

అదీ సంగతి.


Wednesday, July 5, 2017

శరశరసమరైకసూర

శరశరసమరైకశూర - SaraSarasamaraika Soora
కుంతలవరాళి రాగం ఆదితాళంలో త్యాగరాజస్వామి కూర్చిన కృతి శరశరసమరైక శూర.
పల్లవి - శర శర సమరైక శూర,| శరధిమదవిదార
అనుపల్లవి - సురరిపుబల మను తూల|గిరుల కనల సమమౌ శ్రీరామ
చరణము - తొలిజేసిన పాపవనకుఠార, మా|కలనైన సేయగలేని
బలువిలును విఱిచి వెలసిన శ్రీరఘు|కులవర బ్రోవుము, త్యాగరాజనుత
తాత్పర్యం ఇది..
పల్లవి - (కాకాసుర సంహారంలో) దర్భను బాణంగా వాడిన అసదృశ శూర, (వారధి నిర్మాణానికి ముందు) సముద్రుని మదాన్ని అణచిన వీరా, శ్రీరామా

అనుపల్లవి - రాక్షసుల బలము అగ్నివంటి నీ ముందు దూదికొండ వంటిది

చరణము - నీవు మా పాపములనబడే వనమును తెగనరికే గొడ్డలివంటి వాడివి, మా వంటివారెవఱూ సాహసింపజాలని గొప్పవిల్లును విఱిచిన రఘువంశోత్తమా, త్యాగరాజుచే నుతింపబడిన శ్రీరామా.

ఇందులో గమనించవలసిన విషయమొకటి ఉన్నది. చరణములో మొదటి పంక్తిని సాధారణంగా గాయకులు తొలిచేసిన పాపవన కుఠారమా అని పాడడం కద్దు. ఇది తప్పు.

మొదటి కారణం ప్రియమిత్రుడురాఘవుడు చెప్పింది. 
మా ను పూర్వపదంలో ఎందుకు కలపకూడదంటే, సంబోధన రఘుకులవర, శరశర, సమరైకశూర... ఇలాగే ఉంది కనుక. కుఠార అనే తీసుకోవాలి తప్పితే కుఠారమా అని తీసుకోకూడదు. కుఠారమా అనటం వల్ల ఇంకొక దోషమేమిటంటే పుంరూపానికి నపుంసకత్వం ఆపాదిస్తున్నట్టు.

రెండవ కారణమేమిటంటే, తప్పుడు విఱుపు చేసి కుఠారమా అని పాడితే తరువాత పంక్తి అసంపూర్ణంగా ఉంటుంది. ఏది ఏమైనా కుంతలవరాళిలో వినడానికి సొంపుగా, దరువులు వేస్తూ పాడకోవడానికి ఇంపుగా ఉండే కృతి ఇది.

==

(raagam: kuntalavaraali, taaLam: aadi)

pallavi - Sara Sara samaraikaSoora,| Saradhimadavidaara
anupallavi - suraripubala manu toola|girula kanala samamau Sree Rama
caraNam - tolijEsina paapavanakuThaara, maa|kalanaina sEyagalEni
baluvilunu virici velasina Sree Raghu|kulavara brOvumu, tyaagaraajanuta

1) Sara Sara samaraikaSoora,| Saradhimadavidaara
Sara - blade of grass (darbha)
Sara - arrow
samaraikasoora - warrior nonpareil
saradhimadavidaara - destroyer of samudra's pride/arrogance
Meaning: Rama, the destroyer of samudra's arrogance, you're like no other warrior the world knows. No other warrior can use a blade of grass as an arrow.

2) suraripubala manu toola|girula kanala samamau Sree Rama
i) sura-ripu-balamu + anu = sura-ripu-bala manu.
sura are gods
ripu is an enemy, so a suraripu is a raakshasa.
balamu is strength, anu is named
ii) toola-girulaku + anala = toola-girula-kanala (ukaarasandhi! ఉకారసంధి)
toola is cotton
girulu are mountains. girulaku is 'for mountains'
anala is fire
samamau is equivalence
Meaning: If the strength of demons is a mountain, when faced by your ferocious valor that is akin to fiery fire , it is like a cotton mountain.

3) tolijEsina paapavanakuThaara
toli is previously
cEsina is done
paapavana is sins comparable to a forest
kuThaara is an axe. A point to note is that kuThaara here is not a word by itself but relies on the earlier phrase 'paapavana'.
Meaning: If our sins were a forest, you'd be a hatchet. (Note: After kuThaara there should be small pause or break, it should not be sung as kuThaaramaa. As my dear friend Raaghava pointed out to me, that would be equivalent to choosing neutral gender similie for masculine gender. Secondly, it also leaves the next sentence in the song incomplete.)

4) maa|kalanaina sEyagalEni,
baluvilunu virici velasina Sree Raghu|kulavara brOvumu
maa kalanaina is even in our dreams
sEyagalEni is impossible
balu+vilunu is a huge bow (whcih is Siva-dhanussu)
virici is break
velasina is born
Sree Raghu+kula+vara is the exemplary one in Raghu's lineage
Meaning: Rama, the finest in Raghu's vamsa, you did something mere mortals cannot even begin to dream doing, you broke Siva's famed bow.

This kRti as with many others composed by The Great Saint has the familiar word play. A few to note are
1) Usage of Sara twice in the first line with different connotations
2) Usage of praasa - matching consonants in a pair of lines
SaraSara and Saradhi in the first line
suraripu and girulaku in the second line
toli and kala in the first line of caraNam
bala and kula in the second line of caraNam
Above all, this is a great kRti that pulls the listener into its inherent rhythm right from the start.